Ngày 12/11, tại Hà Nội, Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa dân tộc phối hợp với Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam tổ chức Hội thảo khoa học “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với Di sản văn hóa dân tộc”. Hội thảo tập trung nhìn lại quá trình hoạt động, những đóng góp của Nhà văn hóa Lê Hồng Dương trong công tác quản lý văn hóa, bảo tồn và phát huy các giá trị di sản truyền thống, qua đó gợi mở những kinh nghiệm có ý nghĩa đối với công tác bảo tồn văn hóa hiện nay.
Hội thảo khoa học “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với Di sản văn hóa dân tộc”.
Hội thảo quy tụ các nhà nghiên cứu, nhà quản lý văn hóa, văn nghệ sĩ cùng những người từng gắn bó với hoạt động bảo tồn di sản văn hóa Kinh Bắc. Thông qua các tư liệu, hồi ức và góc nhìn chuyên môn, chương trình góp phần làm rõ cuộc đời, sự nghiệp và những đóng góp của nhà văn hóa Lê Hồng Dương (1921-2003), người có nhiều năm gắn bó với công tác quản lý, gìn giữ và phát huy văn hóa truyền thống tại Hà Bắc.
Phát biểu tại hội thảo, NSND Lê Tiến Thọ, Viện trưởng Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy văn hóa dân tộc bày tỏ: “Hội thảo là dịp tập trung nghiên cứu, đánh giá những đóng góp của nhà văn hóa Lê Hồng Dương trong quản lý văn hóa, trong bảo tồn, phát huy di sản vật thể, phi vật thể. Qua đó, rút ra những bài học kinh nghiệm trong công tác quản lý, bảo tồn, phát huy di sản văn hóa dân tộc trong thời kỳ đất nước bước vào kỷ nguyên mới”.
NNSND Lê Tiến Thọ, Viện trưởng Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy văn hóa dân tộc phát biểu tại hội thảo.
PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân – Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam đánh giá, Lê Hồng Dương là người cán bộ quản lý có tâm huyết, tầm nhìn và trách nhiệm sâu sắc với văn hóa quê hương. Theo ông, giá trị trong cách làm của nhà văn hóa Lê Hồng Dương thể hiện rõ ở việc trân trọng những người nắm giữ di sản, tạo điều kiện để nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ kế cận và tập hợp đội ngũ chuyên môn cùng tham gia công tác bảo tồn.
PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân cho rằng, với nghệ thuật dân gian, di sản không chỉ nằm ở giai điệu hay lời ca mà còn được thể hiện qua phong cách diễn xướng, sắc thái và không gian văn hóa cộng đồng. Vì vậy, muốn bảo tồn bền vững phải chăm lo cho những người đang nắm giữ di sản, đồng thời tạo môi trường để các giá trị ấy tiếp tục được thực hành và trao truyền.
Hai thập kỷ tâm huyết với di sản văn hóa Kinh Bắc
Sinh năm 1921 tại Đọ Xá, Bắc Ninh, nhà nghiên cứu Lê Hồng Dương từng đảm nhiệm nhiều vị trí công tác chính trị, quân sự và tuyên huấn trước khi trở thành người đứng đầu ngành Văn hóa Hà Bắc.
Trong 20 năm giữ cương vị Trưởng ty Văn hóa Hà Bắc (1963-1983), ông dành nhiều tâm huyết cho hoạt động sưu tầm, nghiên cứu, phục hồi và trao truyền các giá trị văn hóa dân tộc, đặc biệt là dân ca Quan họ và tranh dân gian Đông Hồ.
Giữa những năm chiến tranh, khi điều kiện kinh tế và cơ sở vật chất còn nhiều khó khăn, Lê Hồng Dương cùng các cộng sự đã tổ chức những chuyến khảo cứu tại các làng quê, gặp gỡ nghệ nhân, tìm hiểu những giá trị văn hóa có nguy cơ mai một và xây dựng đội ngũ cán bộ chuyên môn kế cận.
Các đại biểu và khách mời tham dự hội thảo.
Đối với dân ca Quan họ, một trong những đóng góp nổi bật của ông là tạo điều kiện để hoạt động sưu tầm, nghiên cứu và truyền dạy được triển khai có tổ chức. Ông chú trọng tập hợp những người am hiểu di sản, mời nghệ nhân tham gia truyền dạy, tuyển chọn diễn viên, hỗ trợ cán bộ khảo cứu và thúc đẩy trao đổi chuyên môn.
Đặc biệt, sự ra đời của Đội Quan họ vào tháng 1-1969, sau phát triển thành Đoàn Quan họ, gắn với vai trò tổ chức, chỉ đạo của nhà văn hóa Lê Hồng Dương cùng sự đóng góp của nghệ nhân Nguyễn Đức Siêu, nghệ nhân Nguyễn Đức Sôi và nhiều cán bộ, nghệ sĩ.
Việc hình thành lực lượng biểu diễn chuyên nghiệp đã tạo thêm điều kiện để Quan họ được nghiên cứu, thực hành, truyền dạy và giới thiệu rộng rãi hơn tới công chúng.
Không chỉ dành tâm huyết cho dân ca Quan họ, Lê Hồng Dương còn có nhiều đóng góp trong việc phục hồi nghề làm tranh dân gian Đông Hồ, một di sản đặc sắc của vùng Kinh Bắc.
Theo hồi ức của nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa, năm 1967, nhà nghiên cứu Lê Hồng Dương cùng cán bộ Ty Văn hóa Hà Bắc về địa phương bàn việc khôi phục nghề tranh. Ông chỉ đạo cử cán bộ bám sát cơ sở, hỗ trợ nguyên liệu và kết nối hoạt động tiêu thụ sản phẩm qua hệ thống phát hành sách.
Những hoạt động này góp phần tạo điều kiện để các gia đình nghệ nhân tiếp tục duy trì sản xuất, bảo quản bản khắc gỗ, gìn giữ kỹ thuật in tranh và trao truyền kinh nghiệm làm nghề cho thế hệ sau.
Bên cạnh bảo tồn các loại hình nghệ thuật truyền thống, nhà nghiên cứu Lê Hồng Dương còn chỉ đạo, tổ chức biên soạn công trình Địa chí Hà Bắc, góp phần hệ thống hóa những tư liệu về lịch sử, địa lý, văn hóa và đời sống của địa phương.
Với những đóng góp trong việc gìn giữ các giá trị âm nhạc truyền thống, năm 1978, ông được UNESCO trao Bằng Danh dự ghi nhận những cống hiến đối với công tác bảo tồn di sản văn hóa.
Những đóng góp lớn trong bảo tồn di sản
Theo Ban tổ chức, hội thảo đã tiếp nhận hơn 30 tham luận của các nhà khoa học, nhà quản lý văn hóa và văn nghệ sĩ.
Các tham luận tập trung nghiên cứu cuộc đời, sự nghiệp, tư duy quản lý văn hóa và những đóng góp của Lê Hồng Dương đối với di sản dân tộc, đặc biệt là dân ca Quan họ Bắc Ninh và nghề làm tranh dân gian Đông Hồ.
Ban Tổ chức và đại diện gia đình nhà văn hóa Lê Hồng Dương.
Một trong những nội dung được quan tâm là phương pháp tổ chức hoạt động bảo tồn văn hóa của ông, từ việc tập hợp các nhà nghiên cứu, nghệ nhân, xây dựng đội ngũ cán bộ đến kết hợp giữa bảo tồn di sản với thực hành, biểu diễn và phát triển đời sống văn hóa cộng đồng.
Theo thông tin từ Ban tổ chức, điểm đáng chú ý trong cách làm của Lê Hồng Dương là luôn coi trọng vai trò của nghệ nhân và cộng đồng, đồng thời quan tâm xây dựng lực lượng kế cận để những giá trị văn hóa truyền thống có điều kiện được duy trì lâu dài.
Những kinh nghiệm này tiếp tục mang ý nghĩa đối với công tác bảo tồn di sản hiện nay, khi nhiều loại hình văn hóa truyền thống đang đứng trước yêu cầu thích ứng với sự thay đổi của đời sống xã hội.
Trong khuôn khổ hội thảo, Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh trình diễn các tiết mục nghệ thuật truyền thống, giới thiệu tới đại biểu những giá trị đặc sắc của dân ca Quan họ.
Cùng với đó, hoạt động trưng bày và thực hành nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được tổ chức, tạo điều kiện để người tham dự trực tiếp tìm hiểu quy trình và kỹ thuật làm tranh, qua đó cảm nhận rõ hơn giá trị của di sản văn hóa Kinh Bắc.
Việc kết hợp giữa tham luận khoa học và trải nghiệm di sản giúp hội thảo không chỉ dừng ở việc đánh giá một nhân vật lịch sử mà còn góp phần giới thiệu những giá trị văn hóa vẫn đang được cộng đồng gìn giữ và phát huy.
Tập ký chân dung “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương – Người lưu giữ hồn quê Kinh Bắc”
Bên cạnh hoạt động nghiên cứu và trao đổi học thuật, hội thảo còn giới thiệu tập ký chân dung “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương – Người lưu giữ hồn quê Kinh Bắc” của hai tác giả Cao Thâm và Thái Hà.
Theo nhà văn Đặng Vương Hưng, người viết lời tựa cho cuốn sách, tác phẩm có sự đóng góp tư liệu, ký ức và công sức của nhiều người. Thông qua những câu chuyện và hồi ức, cuốn sách góp phần tái hiện chân dung một nhà quản lý văn hóa tận tâm, đồng thời bổ sung tư liệu về quá trình gìn giữ, phát triển đời sống văn hóa Hà Bắc trong những giai đoạn lịch sử nhiều biến động.
Từ kết quả nghiên cứu, tổng hợp tư liệu và đánh giá đóng góp của Lê Hồng Dương, hội thảo hướng tới kiến nghị các cơ quan chức năng thành phố Bắc Ninh xem xét hình thức vinh danh phù hợp đối với ông.
Trong đó có đề xuất nghiên cứu đặt tên Lê Hồng Dương cho một công trình công cộng tại địa phương, trên cơ sở hồ sơ khoa học, ý kiến chuyên môn, sự đồng thuận của cộng đồng và các quy định hiện hành.
Từ câu chuyện gìn giữ dân ca Quan họ, phục hồi nghề tranh Đông Hồ đến xây dựng đội ngũ hoạt động văn hóa, những kinh nghiệm của Lê Hồng Dương cho thấy vai trò của sự gắn kết giữa nhà quản lý, giới nghiên cứu, nghệ nhân và cộng đồng.
Đó cũng là những giá trị có ý nghĩa đối với công tác bảo tồn di sản hiện nay, khi việc gìn giữ văn hóa truyền thống không chỉ cần sự quan tâm về chính sách mà còn đòi hỏi những giải pháp cụ thể để nghệ nhân có điều kiện thực hành, người trẻ được tiếp cận và các giá trị di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.
H Nga
